Ölkələrdəki qiymətlərin necə müəyyənləşdirildiyi heç sizə maraqlı gəldi? əslində ilk eşittikdə sizə qəribə gələcək bir üsul istifadə olunur "Big Mac İndeksi". Bəli, bu məhz sizin bildiyiniz McDonalds'da satılan Big Mac-dır. Big Mac İndeksi müxtəlif ölkələrdə satılan Big Mac hamburgerinin yerli qiymətini müqayisə etməklə valyutaların nisbi dəyərini ölçən qeyri-rəsmi iqtisadi göstəricidir.
Hər nə qədər qeyri-rəsmi iqtisadi göstərici olsa da, bir çox kiçik sahibkar öz məhsullarının qiymətini məhz bu üsul ilə müəyyənləşdirir. "Hesabla.com" olaraq bu məqalədə Big Mac İndeksinin nə olduğunu, nə üçün məhz Big Mac-dan istifadə edildiyini, Big Mac İndeksinin hansı formulla hesablandığını və Azərbaycan manatı üçün nəticənin necə müəyyən edildiyini ətraflı izah edəcəyik.
# Big Mac İndeksi nədir?
İndeks 1986-cı ildə “The Economist” tərəfindən valyutaların nəzəri baxımdan düzgün səviyyədə olub-olmadığını sadə formada göstərmək üçün yaradılıb. Başlanğıcda bir qədər yumoristik iqtisadi göstərici kimi təqdim edilsə də, sonradan universitetlərdə, iqtisadi hesabatlarda və beynəlxalq müqayisələrdə geniş istifadə olunmağa başlayıb.
Məsələn, Big Mac ABŞ-də 6 dollar, başqa ölkədə isə yerli qiymətin dollara çevrilmiş forması 4 dollar olarsa, həmin ölkədə məhsul ABŞ ilə müqayisədə daha ucuzdur. İndeks bunu həmin ölkənin valyutasının dollar qarşısında nəzəri olaraq aşağı qiymətləndirilməsi kimi şərh edir. Əksinə, Big Mac-ın dollara çevrilmiş qiyməti ABŞ qiymətindən yüksəkdirsə, yerli valyuta dollar qarşısında nəzəri olaraq yüksək qiymətləndirilmiş hesab olunur.
# Nə üçün məhz Big Mac istifadə olunur?
Ölkələr arasında qiymət müqayisəsi aparmaq üçün mümkün qədər standart bir məhsul seçilməlidir. Big Mac bu məqsəd üçün uyğun hesab olunur, çünki:
- çox sayda ölkədə satılır;
- məhsulun əsas tərkibi ölkələr arasında oxşardır;
- tanınmış beynəlxalq şirkət tərəfindən istehsal olunur;
- qiymət məlumatlarını toplamaq nisbətən asandır;
- istehsalında həm beynəlxalq, həm də yerli xərclər iştirak edir.
Big Mac-ın qiymətinə yalnız çörək, ət və pendir daxil deyil. Bu qiymətə eyni zamanda "əmək haqqı", "kirayə", "vergilər", "elektrik və kommunal xidmətlər", "xammal" və "logistika" da daxildir.
Bu səbəbdən Big Mac qiyməti müəyyən mənada ölkənin ümumi qiymət səviyyəsini və yerli xidmət xərclərini əks etdirir. Bununla belə, bir hamburger bütün iqtisadiyyatı tam təmsil edə bilməz. Buna görə Big Mac İndeksi rəsmi inflyasiya və ya yaşayış xərci göstəricisi deyil.
# Big Mac İndeksi hansı məlumatlardan istifadə edir?
Sadə Big Mac İndeksini hesablamaq üçün üç əsas göstərici lazımdır:
1. Müqayisə edəcəyimiz ölkədə Big Mac-ın yerli qiyməti
2. ABŞ-da Big Mac-ın qiyməti
3. Valyuta məzənnəsi
# Big Mac İndeksi necə hesablanır?
Big Mac İndeksinin hesablanması üç əsas mərhələdən ibarətdir:
1. Big Mac əsasında nəzəri məzənnə hesablanır.
2. Nəzəri məzənnə faktiki bazar məzənnəsi ilə müqayisə edilir.
3. Fərq faizlə ifadə olunur.
- Birinci addım: Big Mac PPP məzənnəsini hesablamaq
Formula: Big Mac PPP məzənnəsi = Yerli Big Mac qiyməti ÷ ABŞ-də Big Mac qiyməti
Məsələn:
- Azərbaycanda Big Mac: 6.65 AZN
- ABŞ-da Big Mac: 6.12 USD
Hesablama: 6.65 ÷ 6.12 = 1.0866
Bu nəticəyə əsasən Big Mac qiymətlərini bərabərləşdirən nəzəri məzənnə belədir: 1 ABŞ dolları = 1.0866 AZN
- İkinci addım: Nəzəri məzənnəni faktiki məzənnə ilə müqayisə etmək
Faktiki məzənnə nümunədə belədir: 1 ABŞ dolları = 1.7025 AZN
Big Mac qiymətlərinə əsaslanan nəzəri məzənnə isə: 1 ABŞ dolları = 1.0866 AZN
Faktiki məzənnədə bir dollar almaq üçün nəzəri hesablamadan daha çox manat tələb olunur.
- Üçüncü addım: Dəyər fərqini faizlə hesablamaq
Formula: Big Mac İndeksi = ((PPP məzənnəsi ÷ Faktiki məzənnə) − 1) × 100
Rəqəmləri formulda yerləşdirək:
((1.0866 ÷ 1.7025) − 1) × 100
(0.6382 − 1) × 100 = −36.18%
Nəticə, Azərbaycan manatı Big Mac İndeksinə əsasən ABŞ dolları qarşısında təxminən 36.2% aşağı qiymətləndirilib. Bu, manatın bazar məzənnəsinin mütləq dəyişməli olduğu mənasına gəlmir. Nəticə yalnız Big Mac qiyməti əsasında aparılan nəzəri müqayisədir.
# Mənfi və müsbət Big Mac İndeksi nə deməkdir?
İndeksin nəticəsi üç formada ola bilər:
- 0% -> Valyuta Big Mac qiymətinə əsasən tarazlıqdadır
- Müsbət faiz -> Valyuta baza valyutası qarşısında yüksək qiymətləndirilib
- Mənfi faiz -> Valyuta baza valyutası qarşısında aşağı qiymətləndirilib
Məsələn:
- Nəticə +20% olarsa
Bu, həmin ölkədə Big Mac-ın dollara çevrilmiş qiymətinin ABŞ qiymətindən 20% yüksək olduğunu göstərir.
Valyuta nəzəri olaraq dollar qarşısında 20% yüksək qiymətləndirilmiş hesab olunur.
- Nəticə −20% olarsa
Bu, həmin ölkədə Big Mac-ın dollara çevrilmiş qiymətinin ABŞ qiymətindən 20% aşağı olduğunu göstərir.
Valyuta nəzəri olaraq dollar qarşısında 20% aşağı qiymətləndirilmiş hesab olunur.
- Nəticə 0% olarsa
Hər iki ölkədə Big Mac-ın ümumi valyutada qiyməti eynidir. Bu halda indeks üzrə valyutalar paritetdədir.
# Gəlirə uyğunlaşdırılmış Big Mac İndeksi nədir?
Daha aşağı gəlirli ölkələrdə əməkhaqqı, kirayə və bir çox xidmət daha ucuz olur. Buna görə Big Mac-ın da həmin ölkələrdə daha ucuz olması normaldır. Bu fərqi nəzərə almaq üçün “The Economist” gəlirə və ya ÜDM-ə uyğunlaşdırılmış Big Mac İndeksindən istifadə edir.
Hazırkı metodologiyada ölkənin adambaşına düşən gəliri ilə Big Mac qiyməti arasındakı əlaqə statistik model vasitəsilə qiymətləndirilir. Daha sonra ölkədəki faktiki Big Mac qiyməti həmin gəlir səviyyəsinə uyğun gözlənilən qiymətlə müqayisə olunur. ABŞ üçün də eyni müqayisə aparılır.
Sadələşdirilmiş formula belə göstərilə bilər:
Uyğunlaşdırılmış indeks =
((Ölkənin faktiki qiyməti ÷ Ölkə üçün gözlənilən qiymət) ÷
(ABŞ faktiki qiyməti ÷ ABŞ üçün gözlənilən qiymət) − 1) × 100
# Big Mac İndeksi yaşayış xərclərini göstərirmi?
Big Mac İndeksi ölkədə qiymətlərin ümumi səviyyəsi haqqında müəyyən fikir verə bilər, lakin tam yaşayış xərci indeksi deyil.
Yaşayış xərclərinə aşağıdakılar daxildir:
- mənzil kirayəsi;
- ərzaq;
- nəqliyyat;
- səhiyyə;
- təhsil;
- kommunal xidmətlər;
- geyim;
- rabitə;
- əyləncə.
Big Mac isə yalnız bir məhsuldur. Buna görə Big Mac-ın ucuz olduğu ölkədə bütün məhsul və xidmətlərin ucuz olduğunu demək düzgün deyil.
Məsələn, bir ölkədə əməkhaqları və restoran kirayəsi aşağı olduğu üçün Big Mac ucuz ola bilər. Bununla yanaşı, həmin ölkədə idxal olunan elektronika, avtomobil və dərmanlar bahalı ola bilər.
PPP üzrə geniş rəsmi hesablamalar bir məhsul əvəzinə yüzlərlə və ya minlərlə mal və xidmətdən ibarət səbətlərdən istifadə edir. IMF də geniş beynəlxalq PPP müqayisələrinin çoxsaylı məhsul qiymətlərinə əsaslandığını bildirir.
# Big Mac İndeksindən nə üçün istifadə olunur?
Big Mac İndeksi aşağıdakı məqsədlər üçün faydalı ola bilər:
- Valyutaları müqayisə etmək, Valyutanın nəzəri olaraq ucuz və ya bahalı olduğunu göstərir
- PPP-ni izah etmək, Mürəkkəb iqtisadi nəzəriyyəni sadə məhsulla izah edir
- Qiymət səviyyələrini müqayisə etmək, Ölkələr arasında restoran və xidmət xərcləri barədə fikir verir
- Tarixi dəyişiklikləri izləmək, Bir valyutanın indeksdəki mövqeyini illər üzrə göstərir
- Təhsil, İqtisadiyyat və maliyyə dərslərində praktik nümunə kimi istifadə olunur
- Sadə kalkulyator yaratmaq, Yerli qiymət və məzənnə ilə indeks hesablana bilər
Big Mac İndeksi xüsusilə mürəkkəb PPP anlayışını gündəlik həyatdan bir məhsulla izah etdiyi üçün məşhurdur.
# Big Mac İndeksi hesablanarkən ən çox edilən səhvlər
- Yerli qiyməti ABŞ qiymətinə çevirmədən müqayisə etmək
- Məzənnənin istiqamətini qarışdırmaq
- Mənfi faizi qiymət artımı hesab etmək
- İndeksi gələcək məzənnə proqnozu kimi istifadə etmək
- Xam və uyğunlaşdırılmış indeksi qarışdırmaq
- Bir məhsul əsasında bütün yaşayış xərcini müəyyən etmək
- Fərqli tarixli qiymət və məzənnələri birləşdirmək
# Tez-tez verilən suallar
- Big Mac İndeksi nədir?
Big Mac İndeksi müxtəlif ölkələrdə Big Mac qiymətlərini müqayisə edərək valyutaların bir-birinə nisbətən nəzəri dəyərini göstərən qeyri-rəsmi iqtisadi indeksdir.
- Big Mac İndeksini kim hazırlayır?
İndeks “The Economist” tərəfindən hazırlanır. İndeksin məlumatları və hesablanma metodologiyası açıq məlumat bazasında dərc olunur.
- Big Mac İndeksi nəyi ölçür?
İndeks eyni məhsulun müxtəlif ölkələrdəki qiymətləri əsasında alıcılıq qabiliyyəti paritetini və valyutaların nisbi yüksək və ya aşağı qiymətləndirilməsini ölçür.
- Big Mac İndeksi necə hesablanır?
Əvvəlcə yerli Big Mac qiyməti ABŞ qiymətinə bölünərək nəzəri məzənnə tapılır. Daha sonra nəzəri məzənnə faktiki valyuta məzənnəsi ilə müqayisə edilir.
Formula: ((Nəzəri məzənnə ÷ Faktiki məzənnə) − 1) × 100
- Mənfi Big Mac İndeksi nə deməkdir?
Mənfi nəticə yerli valyutanın baza valyutası qarşısında Big Mac qiymətinə əsasən aşağı qiymətləndirildiyini göstərir.
- Müsbət Big Mac İndeksi nə deməkdir?
Müsbət nəticə yerli valyutanın baza valyutası qarşısında yüksək qiymətləndirildiyini göstərir.
- Azərbaycan manatı Big Mac İndeksində necə qiymətləndirilir?
2026-cı ilin yanvar məlumatlarına əsasən manat xam indeksdə ABŞ dolları qarşısında təxminən 36.2%, gəlirə uyğunlaşdırılmış indeksdə isə təxminən 16.1% aşağı qiymətləndirilmiş görünür.
- Big Mac İndeksi rəsmi məzənnəni müəyyən edir?
Xeyr. İndeks rəsmi məzənnəni müəyyən etmir və mərkəzi bankların istifadə etdiyi əsas valyuta modeli deyil.
- İndeksə əsasən valyuta alıb-satmaq olar?
Big Mac İndeksi təkbaşına investisiya və ya valyuta ticarəti qərarı üçün kifayət etmir. Faiz dərəcələri, inflyasiya, iqtisadi artım, xarici ticarət, siyasi risklər və monetar siyasət də nəzərə alınmalıdır.
- Big Mac İndeksi yaşayış xərcini göstərir?
Qismən fikir verə bilər, lakin tam yaşayış xərci indeksi deyil. Yaşayış xərclərinin hesablanması üçün daha geniş məhsul və xidmət səbətindən istifadə edilməlidir.
- Big Mac olmayan ölkələr necə müqayisə edilir?
McDonald’s və ya Big Mac satılmayan ölkələr standart Big Mac İndeksinə daxil edilmir. Belə ölkələrin PPP göstəricisi daha geniş beynəlxalq qiymət sorğuları ilə hesablana bilər.
